Pijn bij seks: wat kan er aan de hand zijn en wat helpt?

Pijn bij seks kan verwarrend zijn.
Misschien gebeurt het maar af en toe. Misschien voel je al een tijdje een branderig, gespannen of pijnlijk gevoel. Of misschien merk je dat je seks begint te vermijden omdat je bang bent dat het opnieuw pijn zal doen.

Wat de situatie ook is: pijn bij seks is iets om serieus te nemen. Je hoeft niet door te zetten om een partner tevreden te stellen en je hoeft pijn ook niet als een vanzelfsprekend onderdeel van seks te beschouwen.

Pijn tijdens of na seks kan verschillende oorzaken hebben. Soms speelt vooral iets lichamelijks. Soms hebben spanning, angst of eerdere ervaringen invloed. Vaak is het een combinatie van factoren. Dat betekent ook dat er niet één oplossing bestaat die voor iedereen werkt.

Artsen gebruiken soms het woord dyspareunie voor terugkerende of aanhoudende pijn bij seksuele activiteit of penetratie. Het is een beschrijvende term, geen verklaring voor de oorzaak.

Pijn bij seks: je hoeft er niet doorheen

Seks hoort in de eerste plaats vrijwillig, veilig en prettig te kunnen zijn. De Wereldgezondheidsorganisatie beschouwt seksuele gezondheid niet alleen als de afwezigheid van problemen, maar ook als de mogelijkheid om seksualiteit op een veilige, respectvolle en aangename manier te beleven.

Dat betekent niet dat elke aanraking altijd fantastisch moet voelen. Een ongemakkelijke houding of een moment van onvoldoende opwinding kan bijvoorbeeld tijdelijk onprettig zijn.

Maar wanneer iets pijn doet, is stoppen, vertragen of veranderen een gepaste reactie.

Ook wanneer je eerst toestemming gaf, mag je op ieder moment van gedachten veranderen. Toestemming is omkeerbaar: je mag altijd aangeven dat iets niet meer goed voelt.

Een partner die merkt dat je pijn hebt, hoeft dus niet te zoeken naar een manier om toch verder te kunnen gaan. Eerst stoppen en samen bekijken wat comfortabel voelt, is belangrijker.

Waar kan pijn tijdens seks vandaan komen?

Er bestaat geen universele oorzaak voor pijn bij seks. Sensoa noemt zowel lichamelijke problemen als spanning, onvoldoende opwinding en negatieve ervaringen als mogelijke factoren. Ook medische literatuur benadrukt dat seksuele pijn vaak verschillende oorzaken tegelijk kan hebben.

Te weinig vocht of te veel wrijving

Wanneer er veel wrijving ontstaat, kunnen gevoelige slijmvliezen geïrriteerd raken. Dat kan een branderig, schurend of pijnlijk gevoel veroorzaken.

Bij mensen met een vagina kan de natuurlijke bevochtiging verschillen van moment tot moment. Stress, hormonale veranderingen, bepaalde geneesmiddelen, de menopauze en onvoldoende seksuele opwinding kunnen daar invloed op hebben. Vaginale droogheid komt bijvoorbeeld vaak voor rond en na de menopauze en kan seks pijnlijk maken.

Meer tijd nemen en glijmiddel gebruiken kan dan helpen.

Gebruik je een latex condoom? Kies dan voor een glijmiddel op water- of siliconenbasis. Olie kan latex verzwakken en verhoogt de kans dat het condoom beschadigd raakt.

Spanning in de bekkenbodem

Onderaan het bekken bevinden zich spieren die onder andere betrokken zijn bij urineren, ontlasting en seksuele activiteit.

Die bekkenbodemspieren moeten niet alleen kunnen aanspannen, maar ook kunnen ontspannen. Wanneer ze voortdurend te gespannen zijn, kan aanraking of penetratie pijnlijk worden.

Dat aanspannen gebeurt niet noodzakelijk bewust.

Wie al eens pijn heeft gehad, kan bijvoorbeeld verwachten dat het opnieuw pijn zal doen. Daardoor ontstaat meer spanning. Die spanning kan de volgende ervaring ongemakkelijker maken.

Bij sommige mensen reageren de bekkenbodemspieren zeer sterk en onwillekeurig bij een poging tot vaginale penetratie. Dit kan passen bij vaginistisch reageren. Een arts, seksuoloog of gespecialiseerde bekkenbodemkinesitherapeut kan helpen om uit te zoeken wat er precies gebeurt.

Irritatie, infecties of huidproblemen

Jeuk, een branderig gevoel, wondjes of pijn kunnen ook te maken hebben met een infectie of irritatie.

Denk bijvoorbeeld aan een schimmelinfectie, bacteriële infectie, soa of bepaalde huidaandoeningen. Sensoa raadt aan om bij dergelijke klachten een arts te raadplegen zodat eerst een mogelijke lichamelijke oorzaak onderzocht kan worden.

Heb je daarnaast ongewone afscheiding, pijn bij het plassen, wondjes, blaasjes of een mogelijk risico op een soa? Dan is medische controle extra belangrijk.

Hormonale veranderingen

Het lichaam verandert doorheen het leven.

Na een bevalling, tijdens de borstvoedingsperiode of rond de menopauze kunnen hormonale veranderingen invloed hebben op de slijmvliezen en de natuurlijke bevochtiging. Daardoor kan seks anders aanvoelen dan vroeger.

Dat hoeft niet te betekenen dat seksualiteit minder prettig moet worden. Soms zijn eenvoudige aanpassingen voldoende. In andere situaties kan een arts bekijken of een medische behandeling geschikt is.

Pijn die dieper in het bekken zit

Sommige mensen voelen de pijn vooral aan de ingang van de vagina. Anderen voelen eerder een diepe pijn in de buik of het bekken.

Diepe pijn kan verschillende oorzaken hebben. Voorbeelden zijn bepaalde gynaecologische aandoeningen, ontstekingen of endometriose. Dit kun je niet betrouwbaar zelf vaststellen.

Diepe of regelmatig terugkerende pijn laat je daarom best beoordelen door een huisarts of gynaecoloog.

Pijn aan penis of anus

Pijn bij seks is niet alleen iets wat mensen met een vagina ervaren. Ook de penis, voorhuid, anus of omliggende huid kan pijnlijk of geïrriteerd raken. Sensoa benadrukt daarom dat seksuele pijn bij verschillende lichamen en vormen van seks kan voorkomen.

Bij terugkerende pijn, wondjes, zwelling, afscheiding of pijn bij het plassen is het verstandig om een arts te raadplegen.

Bij anale penetratie zijn rustig opbouwen, voldoende glijmiddel, duidelijke communicatie en stoppen wanneer iets pijn doet bijzonder belangrijk.

De cirkel van pijn, spanning en opnieuw pijn

Een belangrijk misverstand is dat seksuele pijn óf lichamelijk óf psychologisch zou zijn.

Zo eenvoudig werkt het meestal niet.

Stel dat je een keer pijn hebt gehad. Bij een volgende seksuele ervaring denk je misschien: hopelijk gebeurt het niet opnieuw. Je lichaam wordt alerter. Je spieren spannen zich aan. Misschien raak je moeilijker opgewonden.

Daardoor kan seks opnieuw onaangenaam worden.

Zo kan een pijn-spanning-pijncirkel ontstaan.

Dat wil niet zeggen dat de pijn "tussen je oren zit". De pijn is echt. Het betekent alleen dat lichamelijke reacties, verwachtingen, gevoelens en ervaringen elkaar kunnen beïnvloeden. Dat is een belangrijk uitgangspunt in de behandeling van seksuele pijn.

Wat kun je zelf proberen bij pijn bij seks?

Als er geen acute medische klachten zijn, kunnen enkele eenvoudige aanpassingen helpen.

• Stop wanneer iets pijn doet. Doorgaan is geen goede manier om je lichaam eraan te laten wennen.
• Neem meer tijd. Opwinding en ontspanning kunnen het lichaam helpen om zich voor te bereiden op seksuele aanraking.
• Gebruik voldoende glijmiddel wanneer wrijving meespeelt.
• Verander wat je doet. Seks hoeft niet rond penetratie te draaien. Intimiteit, aanraking en plezier kunnen veel verschillende vormen aannemen.
• Praat tijdens seks. Zinnen als "iets trager", "dit voelt beter" of "hier wil ik stoppen" maken grenzen duidelijk.
• Let op patronen. Wanneer gebeurt de pijn? Waar voel je ze? Is ze oppervlakkig of dieper? Is ze er iedere keer? Die informatie kan nuttig zijn wanneer je hulp zoekt.

Communicatie, meer tijd voor opwinding en het aanpassen van seksuele activiteiten behoren ook tot de praktische adviezen die medische bronnen geven bij pijnlijke seks.

Vijf misverstanden over pijn bij seks

"De eerste keer hoort pijn te doen"

Dat klopt niet.

Een eerste penetratie kan spannend of wat onwennig zijn, maar pijn is geen noodzakelijke stap. Ook bloeden bij de eerste vaginale penetratie is niet iets wat automatisch hoort te gebeuren. Sommige mensen bloeden, andere helemaal niet.

"Je moet gewoon ontspannen"

Ontspanning kan helpen wanneer spanning meespeelt, maar iemand zeggen om "gewoon te ontspannen" is meestal te eenvoudig.

Pijn kan ook veroorzaakt worden door irritatie, hormonale veranderingen, een infectie, een huidaandoening, een gespannen bekkenbodem of een andere medische oorzaak.

"Als je doorgaat, went je lichaam er wel aan"

Doorgaan met iets wat duidelijk pijn veroorzaakt, is geen aanbevolen strategie.

Zeker wanneer angst voor pijn en spierspanning een rol spelen, kan herhaald pijn ervaren de spanning juist versterken. Professionele begeleiding is dan vaak zinvoller dan proberen door te zetten.

"Pijn betekent dat je niet genoeg zin hebt"

Ook dat is te kort door de bocht.

Seksueel verlangen, lichamelijke opwinding en pijn beïnvloeden elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Je kunt veel zin hebben in intimiteit en toch pijn ervaren.

Omgekeerd kan terugkerende pijn er wel voor zorgen dat je minder zin krijgt, omdat je lichaam seks begint te verbinden met ongemak of spanning.

"Glijmiddel heb je alleen nodig als er iets mis is"

Nee.

Glijmiddel is gewoon een hulpmiddel om wrijving te verminderen. Het kan gebruikt worden ongeacht leeftijd, lichaam, relatievorm of mate van opwinding.

Wanneer zoek je best professionele hulp?

Een eenmalig ongemakkelijk moment hoeft niet onmiddellijk te betekenen dat er een probleem is.

Laat je wel onderzoeken wanneer pijn regelmatig terugkomt, erger wordt of ervoor zorgt dat je bepaalde seksuele activiteiten vermijdt.

Neem ook contact op met een arts wanneer je naast pijn bijvoorbeeld ongewone afscheiding, bloedverlies dat je niet verwacht, huidveranderingen, wondjes, koorts, pijn bij het plassen of aanhoudende pijn in de onderbuik hebt. Ook bij een vermoeden van een soa is onderzoek aangewezen.

Bij plotselinge, hevige pijn of wanneer je je ernstig ziek voelt, zoek je sneller medische hulp.

Bij wie kun je terecht?

Je hoeft zelf niet te weten welke professional je precies nodig hebt.

Een huisarts is vaak een goede eerste stap. Die kan luisteren naar je klachten, mogelijke lichamelijke oorzaken onderzoeken en indien nodig doorverwijzen. Huisartsen zijn gewend om vragen over seksualiteit te bespreken.

Afhankelijk van de klacht kan verdere begeleiding gebeuren door bijvoorbeeld een gynaecoloog, uroloog, dermatoloog, gespecialiseerde bekkenbodemkinesitherapeut, psycholoog of seksuoloog.

Een seksuoloog kan vooral helpen wanneer pijn invloed krijgt op verlangen, angst, zelfbeeld, intimiteit of de relatie. Ook wanneer er na medisch onderzoek geen eenvoudige lichamelijke verklaring wordt gevonden, kan seksuologische begeleiding zinvol zijn.

Dat betekent opnieuw niet dat de pijn ingebeeld is. Seksualiteit is lichamelijk én emotioneel. Een goede behandeling houdt rekening met beide.

Wat kan je als partner doen?

Wanneer iemand pijn ervaart, kan een partner veel betekenen zonder het probleem te moeten "oplossen".

Luister vooral naar wat de ander aangeeft. Vermijd druk om verder te gaan en maak duidelijk dat intimiteit niet afhankelijk is van één bepaalde seksuele handeling.

Je kunt bijvoorbeeld vragen:

Voelt dit goed? Wil je verdergaan? Zal ik stoppen? Wat voelt vandaag wel prettig?

Dat soort vragen hoeft spontaniteit niet weg te nemen. Ze kunnen juist zorgen voor meer veiligheid en vertrouwen.

Toestemming betekent immers niet alleen dat iemand ooit "ja" heeft gezegd. Iedereen mag op ieder moment vertragen, iets anders willen of stoppen.

Hoe kan sekscounseling helpen?

Wanneer pijn bij seks terugkomt, heeft dat vaak meer impact dan alleen op het moment zelf. Je kunt seks beginnen te vermijden, onzeker worden over je lichaam of bang zijn dat het opnieuw pijn zal doen. Ook binnen een relatie kan spanning ontstaan wanneer partners niet goed weten hoe ze ermee moeten omgaan.

Sekscounseling kan helpen om die situatie rustig en zonder oordeel te bekijken.
Daarbij ligt de focus niet alleen op de pijn zelf, maar ook op wat de klacht doet met je gedachten, gevoelens, verlangen, grenzen en relatie.

Tijdens gesprekken kan bijvoorbeeld onderzocht worden:

• wanneer de pijn optreedt en welke situaties ze versterken;
• of spanning, angst of verwachtingen een rol spelen;
• hoe je duidelijker kunt aangeven wat prettig of niet prettig voelt;
• hoe jij en je partner kunnen praten over seks zonder druk of schuldgevoel;
• hoe je opnieuw intimiteit en plezier kunt ontdekken zonder dat penetratie of prestaties centraal staan;
• hoe je meer vertrouwen kunt krijgen in je eigen lichaam en grenzen.

Soms ontstaat er na enkele pijnlijke ervaringen een vicieuze cirkel. Je verwacht pijn, waardoor je lichaam zich aanspant. Daardoor kan seks opnieuw pijnlijk worden en neemt de angst verder toe. Een sekscounselor kan helpen om die cirkel stap voor stap te doorbreken, bijvoorbeeld door meer aandacht te besteden aan ontspanning, communicatie, grenzen en andere vormen van intimiteit.

Sekscounseling vervangt geen medisch onderzoek. Wanneer pijn blijft terugkomen of wanneer er aanwijzingen zijn voor een lichamelijke oorzaak, is het belangrijk om dit eerst of tegelijk met een huisarts of andere geschikte zorgverlener te bespreken. Indien nodig kunnen medische zorg en sekscounseling elkaar aanvullen.

Bij Spreek Vrij kun je hierover discreet praten, alleen of samen met je partner. Het doel is niet om zo snel mogelijk weer seks te hebben, maar om te zoeken naar wat veilig, comfortabel en prettig voelt voor jou.

Seks hoeft geen test te zijn

Seksualiteit kent geen vast draaiboek.

Penetratie is geen verplicht eindpunt en pijn is geen prijs die je moet betalen om een "geslaagd" seksleven te hebben.

Soms helpt een kleine aanpassing. Soms vraagt het tijd. En soms is professionele begeleiding de beste stap.

Belangrijk is vooral dat je lichaam signalen mag geven en dat die signalen serieus genomen worden.

Blijft pijn bij seks terugkomen of merk je dat de pijn invloed krijgt op je verlangen, relatie of zelfvertrouwen?
Bij Spreek Vrij kun je er discreet en zonder oordeel over praten. Samen kunnen we bekijken wat er speelt en welke volgende stap voor jou passend kan zijn.

Maak een afspraak