Seks tijdens de menopauze: wat verandert er en wat helpt?

De menopauze is een natuurlijke fase in het leven. Toch kan deze periode heel wat vragen oproepen. Misschien merk je dat je minder zin hebt in seks. Misschien voelt intimiteit anders aan dan vroeger. Of misschien vraag je je af waarom je lichaam niet meer op dezelfde manier reageert.

Ook je gevoelens kunnen veranderen. Wat vroeger vanzelfsprekend was, vraagt plots meer tijd of aandacht. Je kunt onzeker worden over je lichaam, je aantrekkelijkheid of je relatie.

Seks tijdens de menopauze kan veranderen, maar dat betekent niet dat je seksleven voorbij is.

Voor sommige mensen brengt deze levensfase uitdagingen met zich mee. Anderen ervaren net meer vrijheid, rust of zelfvertrouwen. En er zijn ook mensen die nauwelijks veranderingen merken.

Er bestaat geen juiste manier om de menopauze te beleven.

In dit artikel ontdek je welke lichamelijke en emotionele veranderingen kunnen optreden, wat wetenschappelijk bekend is en hoe je op een prettige en veilige manier met intimiteit kunt blijven omgaan.

Wat gebeurt er met je lichaam tijdens de menopauze?

De menopauze ontstaat wanneer de werking van de eierstokken verandert en de productie van bepaalde hormonen sterk afneemt.

Vooral de hoeveelheid oestrogeen daalt. Dit hormoon speelt onder andere een rol bij de menstruatiecyclus en de gezondheid van de vaginale slijmvliezen.

De natuurlijke menopauze treedt meestal op tussen 45 en 55 jaar. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie ligt de menopauze officieel achter je wanneer je twaalf opeenvolgende maanden niet meer hebt gemenstrueerd, zonder andere verklaring.

De periode waarin de hormonen beginnen te veranderen, noemen we de perimenopauze of overgang.

Die overgang kan verschillende jaren duren.

Tijdens deze periode kunnen onder andere de volgende veranderingen optreden:

• Onregelmatige menstruaties.
• Warmteopwellingen en nachtelijk zweten.
• Vermoeidheid of slaapproblemen.
• Veranderingen in stemming en concentratie.
• Vaginale droogheid of gevoeligheid.
• Veranderingen in seksuele zin en opwinding.

Niet iedereen krijgt deze klachten. Ook de ernst en duur kunnen sterk verschillen.

De menopauze kan bovendien vroeger optreden, bijvoorbeeld na bepaalde medische behandelingen of een operatie waarbij de eierstokken verwijderd worden.

Ook transgender mannen en non-binaire personen kunnen, afhankelijk van hun lichaam en medische voorgeschiedenis, menopauzale veranderingen ervaren.

Belangrijk: de menopauze is geen ziekte. Dat betekent echter niet dat je klachten zomaar moet verdragen. Er bestaan verschillende mogelijkheden om ongemakken te verminderen.

Seks tijdens de menopauze: waarom kan je verlangen veranderen?

Een van de meest voorkomende vragen is:

Waarom heb ik minder zin in seks dan vroeger?

Het antwoord is niet altijd eenvoudig.

Seksueel verlangen wordt namelijk niet alleen bepaald door hormonen.

Ook je lichamelijke gezondheid, gedachten, gevoelens, relatie en dagelijkse omstandigheden spelen een rol.

Hormonen kunnen invloed hebben

Tijdens de overgang veranderen de hormoonspiegels.

Bij sommige mensen gaat dat samen met minder seksueel verlangen. Anderen merken nauwelijks verschil.

Het is ook mogelijk dat je nog evenveel zin hebt in intimiteit, maar dat je lichaam anders reageert.

Zo kan het langer duren voordat je lichamelijk opgewonden raakt.

Minder natuurlijke bevochtiging betekent echter niet automatisch dat je geen zin hebt in seks.

Dat onderscheid is belangrijk. Je lichaam en je verlangen reageren niet altijd op dezelfde manier.

Vermoeidheid en stress spelen mee

Stel je voor dat je verschillende nachten slecht slaapt door warmteopwellingen.

Overdag ben je moe, je hebt weinig energie en je hoofd zit vol.

Wanneer je 's avonds eindelijk in bed ligt, verlang je misschien vooral naar rust.

Dat hoeft niets te zeggen over je gevoelens voor een partner.

Slaaptekort, stress en lichamelijk ongemak kunnen het moeilijker maken om ruimte te vinden voor seksuele opwinding.

Ook bepaalde geneesmiddelen, langdurige aandoeningen en relationele spanningen kunnen een invloed hebben.

Seksuele zin hoeft niet spontaan te ontstaan

Veel mensen denken dat verlangen altijd vanzelf moet beginnen.

Maar dat is niet zo.

Soms ontstaat zin pas tijdens aangename, vrijwillige intimiteit. Bijvoorbeeld wanneer je ontspannen samen ligt, elkaar knuffelt of rustig tijd voor elkaar neemt.

Dit noemen we responsief verlangen.

Je hoeft dus niet altijd vooraf sterke seksuele zin te voelen.

Maar er is een belangrijke voorwaarde: je moet zelf openstaan voor die intimiteit en je er goed bij voelen.

Responsief verlangen betekent nooit dat je tegen je zin aan seksuele activiteiten moet beginnen.

Je mag op ieder moment stoppen.

Wetenschappelijk onderzoek en medische richtlijnen erkennen dat seksueel verlangen door verschillende lichamelijke, psychologische en relationele factoren wordt beïnvloed. Er bestaat geen vaste hoeveelheid verlangen die iedereen zou moeten hebben.

Waarom kan seks tijdens de menopauze anders aanvoelen?

Naast veranderingen in verlangen kan ook je lichaam anders reageren.

Vooral de vaginale slijmvliezen kunnen gevoeliger worden.

Vaginale droogheid

Door de daling van oestrogeen kan het slijmvlies van de vagina dunner en minder soepel worden.

De natuurlijke bevochtiging kan eveneens afnemen.

Daardoor kan wrijving tijdens seksuele activiteit sneller een onaangenaam gevoel veroorzaken.

Sommige mensen ervaren een branderig gevoel, irritatie of pijn.

Vaginale droogheid kan ook aanwezig zijn wanneer je helemaal geen seks hebt.

Bijvoorbeeld tijdens het wandelen, fietsen of dragen van bepaalde kleding.

Pijn bij seksuele activiteit

Wanneer seksuele aanraking of penetratie pijn veroorzaakt, kan dat invloed hebben op je verlangen.

Misschien begin je bepaalde situaties te vermijden.

Of je maakt je vooraf zorgen omdat je verwacht dat het opnieuw pijn zal doen.

Die spanning kan ervoor zorgen dat je spieren zich aanspannen en lichamelijke opwinding moeilijker verloopt.

Zo kan een vervelende cirkel ontstaan.

Het is belangrijk te weten dat pijn niet noodzakelijk door de menopauze veroorzaakt wordt.

Ook een infectie, huidaandoening, gespannen bekkenbodem of andere medische oorzaak kan meespelen.

Pijn tijdens seks is geen ongemak waar je zomaar doorheen moet.

Wanneer pijn terugkomt, is een gesprek met je huisarts aangewezen.

Wat is het genitourinair syndroom van de menopauze?

Artsen gebruiken soms de term genitourinair syndroom van de menopauze, afgekort GSM.

Dat klinkt ingewikkeld, maar het verwijst naar veranderingen in de weefsels rond de vagina, vulva en urinewegen die kunnen ontstaan door een lagere hoeveelheid oestrogeen.

Mogelijke klachten zijn vaginale droogheid, irritatie, pijn bij seks en bepaalde urinewegklachten.

Deze klachten verdwijnen niet noodzakelijk vanzelf. Ze kunnen ook langere tijd na de laatste menstruatie optreden.

Gelukkig bestaan er behandelingen die kunnen helpen.

Niet iedere klacht in deze lichaamszone wordt echter door hormonale veranderingen veroorzaakt. Daarom is het belangrijk om aanhoudende klachten medisch te laten beoordelen.

Wat helpt bij vaginale droogheid en ongemak?

Je hoeft niet onmiddellijk naar een ingewikkelde oplossing te zoeken.

Soms maken kleine aanpassingen al een verschil.

Bij aanhoudende klachten kan een medische behandeling nodig zijn.

1. Gebruik een geschikt glijmiddel

Een glijmiddel vermindert wrijving tijdens seksuele activiteit.

Het kan daardoor helpen wanneer droogheid voor ongemak zorgt.

Kies bij voorkeur een product zonder parfum of irriterende toevoegingen.

Gebruik je latex condooms? Kies dan een glijmiddel op water- of siliconenbasis. Oliehoudende producten kunnen latex beschadigen.

Glijmiddel gebruiken betekent niet dat je onvoldoende opgewonden bent.

Het is gewoon een hulpmiddel dat seks comfortabeler kan maken.

2. Overweeg een vaginale bevochtiger

Een vaginale bevochtiger is niet hetzelfde als een glijmiddel.

Glijmiddel gebruik je vooral tijdens seksuele activiteit om wrijving te verminderen.

Een vaginale bevochtiger helpt om droogheid ook buiten seksuele momenten te verminderen.

Deze producten worden doorgaans op regelmatige basis gebruikt volgens de aanwijzingen op de verpakking.

Je apotheker of huisarts kan helpen bij het kiezen van een geschikt product.

Gebruik geen gewone lichaamscrèmes of geparfumeerde producten in de vagina.

3. Bespreek lokale oestrogenen met je arts

Wanneer droogheid of pijn blijft aanhouden, kan een arts een behandeling met lokale oestrogenen voorstellen.

Die bestaan onder andere als vaginale crème, gel of tablet.

Ze worden rechtstreeks in de vagina aangebracht en kunnen helpen om het slijmvlies te herstellen en klachten te verminderen.

Bij een lage lokale dosis wordt slechts een beperkte hoeveelheid hormoon in het bloed opgenomen.

Dat maakt de behandeling voor veel mensen geschikt, maar niet automatisch voor iedereen.

Heb je bijvoorbeeld borstkanker gehad of krijg je een hormonale kankerbehandeling? Bespreek de mogelijkheden dan met je behandelende arts of specialist.

Het is belangrijk om samen de voordelen, mogelijke risico's en je medische voorgeschiedenis te bekijken.

Lokale oestrogenen werken bovendien niet onmiddellijk bij iedereen. Het kan enkele weken duren voordat je duidelijk verbetering merkt.

Deze behandeling richt zich vooral op plaatselijke klachten en is niet bedoeld om alle menopauzeklachten te behandelen.

4. Soms kan een andere medische behandeling helpen

Bij ernstige warmteopwellingen, slaapproblemen of andere hinderlijke menopauzeklachten kan een arts ook een bredere hormonale behandeling bespreken.

Dat noemen we hormoontherapie.

Of deze behandeling geschikt is, hangt af van je gezondheid, medische voorgeschiedenis, klachten en persoonlijke voorkeur.

Hormoontherapie is geen algemene oplossing voor ieder seksueel probleem.

Ook bij aanhoudend verminderd verlangen is het belangrijk om niet uitsluitend naar hormonen te kijken.

De medische aanbevelingen van NICE, de NHS en The Menopause Society ondersteunen het gebruik van geschikte bevochtigers, glijmiddelen en lokale hormonale behandelingen bij bepaalde menopauzale klachten. Welke behandeling het meest geschikt is, verschilt van persoon tot persoon.

Intimiteit tijdens de menopauze: neem prestatiedruk weg

Seksualiteit wordt vaak gekoppeld aan verwachtingen.

Je denkt misschien dat je evenveel zin moet hebben als vroeger.

Of dat seksuele activiteit altijd op dezelfde manier moet verlopen.

Maar je behoeften kunnen veranderen.

Misschien vind je een lange knuffel tegenwoordig fijner dan vroeger.

Misschien geniet je meer van rustige aanrakingen.

Of misschien ontdek je dat bepaalde vormen van intimiteit minder belangrijk zijn geworden.

Dat hoeft geen verlies te betekenen.

Het kan ook een kans zijn om opnieuw te ontdekken wat voor jou prettig voelt.

Seks is meer dan penetratie

Seksuele intimiteit kan verschillende vormen aannemen.

Denk aan zoenen, strelen, knuffelen, massage of samen genieten van lichamelijke nabijheid.

Niet iedere intieme ervaring hoeft tot penetratie of een orgasme te leiden.

Wanneer bepaalde vormen van seksuele activiteit ongemakkelijk zijn geworden, kun je samen onderzoeken wat wel prettig aanvoelt.

Het doel is niet om koste wat het kost je vroegere seksleven terug te krijgen.

Het doel is om een manier van intimiteit te vinden die bij je huidige lichaam en behoeften past.

Respecteer je eigen tempo

Misschien wil je meer tijd nemen om opgewonden te raken.

Misschien wil je bepaalde aanrakingen voorlopig vermijden.

Of misschien heb je een periode helemaal geen behoefte aan seks.

Dat mag.

Toestemming blijft altijd belangrijk.

Ook binnen een langdurige relatie is niemand seksuele activiteit verschuldigd.

Een partner mag verlangen naar intimiteit, maar dat verlangen geeft nooit het recht om druk uit te oefenen.

Wederzijds respect betekent dat beide personen hun behoeften mogen uitspreken en elkaars grenzen aanvaarden.

Hoe bespreek je veranderingen met je partner?

Praten over seksualiteit is niet voor iedereen gemakkelijk.

Zeker wanneer je lichaam verandert, kun je bang zijn dat een partner je verkeerd begrijpt.

Misschien denk je:

Straks voelt mijn partner zich afgewezen.

Of:

Misschien vindt mijn partner mij niet meer aantrekkelijk.

Door deze gedachten kun je het gesprek blijven uitstellen.

Toch kan open communicatie helpen om misverstanden te voorkomen.

Begin met wat je zelf ervaart

Probeer te vertellen wat er verandert, zonder jezelf of de ander te beschuldigen.

Bijvoorbeeld:

'Ik merk dat mijn lichaam anders reageert dan vroeger. Ik wil graag samen ontdekken wat voor ons prettig blijft.'

Of:

'Ik geniet nog altijd van je nabijheid, maar ik heb soms meer tijd nodig.'

Zulke gesprekken maken duidelijk dat lichamelijke veranderingen niet automatisch iets zeggen over liefde of aantrekkingskracht.

Luister ook naar de ander

Een partner kan eveneens vragen of onzekerheden hebben.

Misschien is die bang om je pijn te doen.

Of weet die niet goed welke aanrakingen nog welkom zijn.

Probeer elkaar daarom eenvoudige vragen te stellen.

Wat voelt vandaag prettig?

Waar heb je behoefte aan?

Zijn er dingen die je liever niet wilt?

En wat kunnen jullie doen zonder verwachtingen?

Het hoeft geen zwaar gesprek te worden.

Soms kan een kort gesprek op een rustig moment al veel duidelijkheid brengen.

Ook UZ Leuven benadrukt het belang van tijd nemen, communiceren en samen ontdekken welke vormen van intimiteit passen bij lichamelijke veranderingen.

Je lichaam verandert, maar je aantrekkelijkheid verdwijnt niet

De menopauze kan samenvallen met andere lichamelijke veranderingen.

Je huid voelt misschien anders aan.

Je gewicht verandert.

Of je merkt dat je lichaam er niet meer precies uitziet zoals tien of twintig jaar geleden.

Dat kan invloed hebben op je zelfvertrouwen.

Zeker wanneer je jezelf vergelijkt met beelden op sociale media of verwachtingen over hoe een aantrekkelijk lichaam eruit zou moeten zien.

Maar aantrekkelijkheid heeft geen vaste leeftijd.

En seksualiteit is niet voorbehouden aan jonge mensen.

Sommige mensen krijgen tijdens deze levensfase zelfs meer vertrouwen in hun eigen lichaam.

Ze weten beter wat ze prettig vinden, voelen minder druk om aan verwachtingen te voldoen en durven duidelijker hun grenzen aan te geven.

Anderen hebben meer tijd nodig om zich goed te voelen bij de veranderingen.

Beide ervaringen zijn mogelijk.

Je hoeft je lichaam niet iedere dag mooi te vinden om toch van intimiteit te kunnen genieten.

Het kan helpen om minder aandacht te besteden aan hoe je eruitziet en meer aan hoe je je voelt.

Ook zonder partner blijft seksualiteit belangrijk

Niet iedereen beleeft de menopauze binnen een relatie.

Misschien ben je single, heb je verschillende partners of kies je bewust voor een leven zonder seksuele relatie.

Ook dan kunnen vragen over verlangen, lichamelijk comfort en zelfbeeld belangrijk zijn.

Je kunt je eigen lichaam op je eigen tempo blijven ontdekken.

Zelfbevrediging kan daar deel van uitmaken, maar is geen verplichting.

Seksueel welzijn betekent vooral dat je ruimte hebt om zelf keuzes te maken over je lichaam, verlangens en grenzen.

Vier misverstanden over seks en de menopauze

Over de menopauze bestaan nog heel wat overtuigingen die niet helemaal kloppen.

Misverstand 1: na de menopauze verdwijnt je zin in seks

Dat klopt niet.

Sommige mensen ervaren minder verlangen, anderen merken weinig verschil.

Er zijn ook mensen die tijdens deze levensfase meer ontspannen met seksualiteit omgaan.

Je seksuele verlangen wordt door veel meer beïnvloed dan alleen je leeftijd of hormonen.

Misverstand 2: vaginale droogheid betekent dat je niet opgewonden bent

Ook dat klopt niet.

Door hormonale veranderingen kan de natuurlijke bevochtiging afnemen, zelfs wanneer je wel degelijk zin hebt in seks.

Lichamelijke bevochtiging en seksueel verlangen zijn niet hetzelfde.

Misverstand 3: pijnlijke seks hoort nu eenmaal bij ouder worden

Nee.

De menopauze kan bepaalde lichamelijke klachten veroorzaken, maar terugkerende pijn hoef je niet te aanvaarden.

Een arts kan onderzoeken wat er aan de hand is en samen met jou bekijken welke behandeling zinvol is.

Misverstand 4: natuurlijke supplementen lossen seksuele problemen op

Voor veel producten die een beter libido of een betere hormoonbalans beloven, ontbreekt overtuigend wetenschappelijk bewijs.

Dat geldt ook voor verschillende kruidenmiddelen en supplementen die specifiek voor de menopauze worden verkocht.

'Natuurlijk' betekent bovendien niet automatisch veilig.

Sommige producten kunnen bijwerkingen hebben of de werking van geneesmiddelen beïnvloeden.

Bespreek het gebruik ervan daarom met je arts of apotheker.

Ook behandelingen zoals vaginale lasertherapie worden soms aangeprezen als oplossing. De beschikbare wetenschappelijke gegevens zijn echter onvoldoende om deze behandeling standaard aan te bevelen voor menopauzale vaginale klachten.

Wat weten we wel? De invloed van dalende oestrogeenspiegels op vaginale weefsels is goed onderzocht. Er bestaat eveneens degelijk wetenschappelijk bewijs voor verschillende medische en niet-medische behandelingen van vaginale klachten.

De invloed van de menopauze op persoonlijk verlangen en seksuele tevredenheid is complexer. Individuele ervaringen verschillen sterk en laten zich niet verklaren door één hormoon of één behandeling.

Wanneer zoek je best professionele hulp?

Niet iedere verandering tijdens de menopauze vraagt medische behandeling.

Maar wanneer je klachten ervaart die je dagelijks leven, seksualiteit of welzijn beïnvloeden, is het verstandig om hulp te zoeken.

Neem contact op met je huisarts wanneer:

• Vaginale droogheid of pijn blijft aanhouden.
• Seksuele activiteit regelmatig pijn veroorzaakt.
• Je last hebt van jeuk, irritatie of ongewone afscheiding.
• Je regelmatig urinewegklachten ervaart.
• Je seksuele verlangen sterk veranderd is en je daar zelf last van hebt.
• Je vermoedt dat geneesmiddelen invloed hebben op je seksualiteit.
• Je door de veranderingen veel stress, verdriet of onzekerheid ervaart.

Bloedverlies na de menopauze moet altijd medisch onderzocht worden.

Dat geldt ook wanneer het maar één keer voorkomt of slechts om een kleine hoeveelheid bloed gaat.

Meestal is er geen ernstige oorzaak, maar onderzoek is belangrijk om mogelijke aandoeningen uit te sluiten.

Ook bloedverlies na seksuele activiteit verdient aandacht.

Bij plotselinge hevige pijn, veel bloedverlies of ernstige ziekteverschijnselen zoek je sneller medische hulp.

Vergeet anticonceptie en bescherming niet

Tijdens de perimenopauze is een zwangerschap nog mogelijk.

Ook wanneer je menstruaties onregelmatig worden of tijdelijk uitblijven.

Gebruik daarom geschikte anticonceptie wanneer je niet zwanger wilt worden. Bespreek met je huisarts wanneer anticonceptie niet meer nodig is. Dat hangt onder andere af van je leeftijd en eventuele hormonale behandelingen.

Ook na de menopauze kun je een seksueel overdraagbare aandoening oplopen.

Een condoom of ander passend beschermingsmiddel blijft daarom belangrijk wanneer er een risico op een soa bestaat.

Leeftijd biedt geen bescherming tegen infecties.

Bij een nieuwe partner is het verstandig om samen te praten over bescherming en soa-tests.

Hoe kan sekscounseling helpen tijdens de menopauze?

Niet alle moeilijkheden rond seksualiteit hebben uitsluitend een lichamelijke oorzaak.

Misschien merk je dat je door eerdere pijnlijke ervaringen onzeker bent geworden.

Of je vindt het moeilijk om aan een partner uit te leggen wat er verandert.

Het kan ook zijn dat jullie verschillende verwachtingen hebben over intimiteit.

Bij sekscounseling kun je deze vragen bespreken in een rustige en vertrouwelijke omgeving.

Samen kun je onderzoeken welke gevoelens, verwachtingen en omstandigheden een rol spelen.

Er is aandacht voor je persoonlijke grenzen, behoeften, zelfvertrouwen en communicatie.

Het doel is niet om je te overtuigen vaker seks te hebben.

Het gaat erom dat je beter begrijpt wat je ervaart en welke keuzes voor jou goed voelen.

Wanneer er lichamelijke klachten zijn, kan sekscounseling een aanvulling vormen op medische begeleiding.

Een sekscounselor stelt geen medische diagnoses en vervangt geen behandeling door een arts.

Een nieuwe levensfase, met ruimte voor intimiteit

De menopauze kan veranderingen brengen in je lichaam, verlangen en seksualiteit.

Sommige veranderingen zijn tijdelijk. Andere vragen om aanpassing of behandeling.

Misschien ontdek je nieuwe voorkeuren. Misschien krijg je behoefte aan andere vormen van nabijheid. Of misschien verandert er nauwelijks iets.

Er bestaat geen ideaal seksleven waaraan je moet voldoen.

Wat telt, is dat je seksualiteit kunt beleven op een manier die veilig, vrijwillig en prettig voelt.

En dat je vragen of klachten serieus genomen worden.

Seksueel welzijn stopt niet bij de menopauze. Het kan tijdens deze levensfase een andere invulling krijgen.

Bij Spreek Vrij mag je erover praten

Merk je dat de menopauze invloed heeft op je verlangen, zelfvertrouwen of relatie?

Of heb je behoefte aan een vertrouwelijk gesprek over veranderingen in je seksualiteit?

Bij Spreek Vrij kun je zonder oordeel praten over wat je bezighoudt.

Alleen of samen met je partner.

In alle rust, op jouw tempo.

Je hoeft niet met alle vragen alleen te blijven zitten.

Spreek Vrij – ruimte voor jouw verhaal, jouw grenzen en jouw intimiteit.